Polityka rodzinna – propozycja narzędzi

politykarodzinna

Autorzy: Elwira Karczmarska, Maciej Banaś, Rafał Frąc.

Diagnoza

Na obecnym etapie Polska jest krajem o modelu polityki rodzinnej typowym dla krajów wschodnioeuropejskich. Model ten charakteryzuje się bardzo niskim wskaźnikiem dzietności (1,3 w 2013 r.): system podatkowy jest nieprzyjazny rodzinie, połączenie życia rodzinnego z zawodowym jest bardzo trudne, brakuje wsparcia ze strony państwa. Osoby decydujące się na wychowywanie dzieci doświadczają pogorszenia sytuacji ekonomicznej w stosunku do osób bezdzietnych, ponoszą poza tym koszt alternatywny, przykładowo w postaci wolniejszej kariery zawodowej.

Na niski poziom dzietności wpływają przede wszystkim czynniki:

  • ekonomiczne (wysoki koszt wychowania dziecka, brak dostępu do mieszkań),
  • kulturowe (indywidualizm, konsumpcyjny styl życia),
  • społeczne (bezrobocie wśród młodych, brak stabilności, emigracja),
  • instytucjonalno-prawne (niska ochrona pracujących matek, skomplikowane przepisy).

Sytuacja w Polsce jest o tyle trudna, że w naszym kraju przegapiono kluczowy moment, w którym należało aktywnie wspierać dzietność: obecnie kobiety z drugiego wyżu demograficznego wchodzą w starsze kohorty wiekowe, w których rozrodczość jest naturalnie niższa niż w młodszych. Oznacza to, że ostatnia najliczniejsza grupa przestaje być właśnie zdolna do potencjalnie największej reprodukcji. Nie jest to sytuacja przegrana, jednak obecne lata są niejako ostatnim gwizdkiem dla decydentów.

Z tego względu w polityce rodzinnej nie można ograniczać się do działań doraźnych. Żaden instrument ograniczający się do wybranej szczegółowej kwestii (czy to urlopy, czy żłobki) nie będzie stanowił wystarczającego bodźca do podniesienia poziomu dzietności. Prawdziwa polityka rodzinna powinna obejmować multum instrumentów obejmujących niemal każdą sferę życia społecznego. Takie podejście jest typowe dla Francji, gdzie utrzymywanie wysokiej dzietności jest traktowane jako inwestycja narodowa. Politykę rodzinną chcemy rozumieć jako szeroko zakrojoną strategię, obejmującą swym zasięgiem wiele sfer życia społecznego, ekonomicznego, a także instytucjonalnego, prawnego i administracyjnego. Tylko takie strategiczne podejście może dać szansę Polsce na faktyczne wyjście z kryzysu demograficznego.

Rola państwa wobec rodziny nie powinna mieć charakteru interwencjonizmu, a raczej tworzenia sprzyjających warunków dla wzrastania rodzin (w podobnym sensie, jak należałoby to zrobić w stosunku do przedsiębiorstw), co zakładałoby w niektórych obszarach aktywność państwa (zmiany ustaw, zasiłki), ale w niektórych jego wycofanie się (obniżka niektórych podatków, zmniejszenie biurokracji). Jesteśmy przekonani, że najlepszym wyjściem w polityce państwa wobec rodziny jest kierowanie się zasadą pomocniczości, tj. ufnością, że rodziny najlepiej wiedzą, jak wykorzystać środki, które zostaną im powierzone.

Celem polityki państwa powinno być kompensowanie w możliwie najwyższym stopniu obniżki poziomu życia oraz usuwanie barier dla decyzji prokreacyjnych.

—–

Poniżej zaprezentowano poszczególne propozycje bezpośrednich narzędzi polityki rodzinnej:

Kompensacja obniżki poziomu życia rodziny

Motywem przewodnim rozwiązań z tej dziedziny jest kompensowanie obniżki poziomu życia spowodowanej posiadaniem dzieci.

  • Przede wszystkim transfery pieniężne w formie comiesięcznego finansowego wsparcia rodziny. Zasadnym wydaje się stworzenie powszechnego (obejmującego wszystkie lub zdecydowaną większość ok. 90% rodzin, z wyjątkiem rodzin najbogatszych) systemu wspierającego rodziny w ponoszeniu kosztów utrzymania dzieci (tj. Child Benefit w Wielkiej Brytanii – przysługujący wszystkim rodzinom na dzieci w wieku do lat 16, a jeżeli kontynuują naukę do lat 20, podobne świadczenia o charakterze powszechnym są wypłacane m.in. w Irlandii, Szwecji czy Finlandii).
  • Wydatki na politykę rodzinną powinny być traktowane jako inwestycja społeczna ukierunkowana na rozwój nowoczesnej gospodarki (future oriented investment). Nakłady na rodzinę w Polsce nie są imponujące – ok. 2% PKB (przy średniej unijnej 2,2% PKB) i daleko nam do takich państw jak Francja (3,7% PKB), Wielka Brytania (blisko 3,6%) czy Szwecja (3,4%).
  • Zmiana sposobu rozliczania podatku dochodowego w taki sposób, aby uwzględniać strukturę demograficzną rodzin. Rodzice mogliby rozliczać się ze swoimi dziećmi przy użyciu współczynnika rodzinnego: przykładowo we Francji małżeństwo bezdzietne w celu opodatkowania dzieli swój dochód na 2 części, małżeństwo z 1 dzieckiem na 2,5 części, małżeństwo z 2 dzieci na 3 części, małżeństwo z 3 dzieci na 4 części, małżeństwo 4 dzieci na 5 części itd. Alternatywnie można wprowadzić do systemu podatkowego uzależnienie wysokości kwoty wolnej od podatku w zależności od liczby dzieci w rodzinie.
  • Obniżka podatku pośredniego na poszczególne artykuły, związane z życiem rodzinnym: edukacyjne (podręczniki), niektóre produkty spożywcze, zabawki, ubrania dla dzieci.
  • Przeniesienie akcentu z polityki rodzinnej społecznej na politykę faktycznie prorodzinną, np. poprzez zmianę mechanizmu przyznawania świadczeń, który faworyzuje obecnie samotnych rodziców. Jest to jedną z przyczyn rosnącej popularności urodzeń pozamałżeńskich, gdyż ludzie ze względu na korzyści finansowe wolą nie brać ślubu i żyć w związku nieformalnym.

Łagodzenie konfliktu strukturalnego na linii praca – życie rodzinne

 Motywem przewodnim rozwiązań instytucjonalnych powinno być zagwarantowanie stabilnej sytuacji życiowej. Warto byłoby upowszechnić działanie nie tylko państwa, ale również pracodawców we wprowadzaniu w firmach rozwiązań ułatwiających godzenie obowiązków zawodowych z rodzinnymi.

  • Rozpowszechnienie, szczególnie wśród kobiet, elastycznych form zatrudnienia, które nie będą jednocześnie godziły w stabilność ich zatrudnienia, tj. telepracy oraz niepełnego wymiaru czasu pracy, na wzór takich krajów jak Holandia.
  • Elastyczne formy organizacji czasu pracy, np. time banking. Rozwiązanie takie polega na tym, że pracownik ma określoną pulę godzin w miesiącu i w ramach tej puli ma możliwość dowolnego ustalania liczby godzin dla poszczególnych tygodni bądź dni.
Za przykład może tu posłużyć rządowy, ogólnokrajowy brytyjski program „Firma przyjazna rodzinie”, dzięki któremu blisko połowa pracodawców w Wielkiej Brytanii stosuje różne formy elastycznej organizacji czasu pracy, aż 40% pracodawców brytyjskich wypłaca zasiłki macierzyńskie wyższe niż obowiązujące z mocy prawa, a 44% stosuje różne formy przejścia pomiędzy pełnym i niepełnym wymiarem czasu pracy. 
 
  • Pomoc w powrocie do pracy – rola indywidualnych doradców w urzędach pracy. W zakresie urlopów ważniejsze wydaje się zagwarantowanie bezpiecznego powrotu do pracy po okresie urlopu, niż samo wydłużanie urlopów. Ważne, aby z wydłużonego urlopu (mający charakter fakultatywny) matki faktycznie mogły korzystać – w wielu wypadkach nie decydują się na to z uwagi na obawę przed utratą pracy, zwłaszcza w sektorze prywatnym. Poza tym zasiłki macierzyńskie nie przysługują kobietom bezrobotnym, studiującym (a nie pracującym) i przede wszystkim kobietom świadczącym pracę na podstawie umów cywilnoprawnych (tj. umowa zlecenia czy umowa o dzieło).

Dostęp do wysokiej jakości usług opieki i edukacji dla dzieci w wieku do lat 3 oraz dzieci w wieku przedszkolnym

 Dostępność usług wczesnej edukacji i opieki nad dziećmi wpływa wpływ na zwiększenie zdolności zatrudnienia rodziców poprzez umożliwienie sprawniejszego godzenia obowiązków zawodowych i rodzinnych. Jest to jeden z głównych czynników oddziałujących na obecność kobiet na rynku pracy. Dostęp do opieki instytucjonalnej nad małymi dziećmi (zwłaszcza do lat 3) jest daleki od powszechności, popyt znacznie przewyższa podaż.

  • Opieka nad dziećmi do lat 3 (oprócz rozwiniętej sieci żłobków i klubów malucha) powinna opierać się na instytucji opiekuna dziennego. Jest to bowiem prostsza i tańsza w utworzeniu oraz funkcjonowaniu forma opieki nad dziećmi do lat trzech. Umożliwia również łatwe dostosowanie zakresu i sposobu sprawowanej opieki do potrzeb rodzica związanych z obowiązkami zawodowymi. Rozwinięcie tej formy daje szanse na zwiększenie dostępności usług dla najmłodszych dzieci na wsiach i w małych miastach, gdzie nie ma możliwości utworzenia żłobka.
  • Warto również upowszechniać legalne zatrudnianie niań, za które państwo płaci całość lub część składek na ubezpieczenie społeczne, a rodzice otrzymują dodatek specjalny pozwalający de facto pokryć znaczącą część kosztu wynagrodzenia takiej opiekunki. W Polsce wprowadzono tę instytucję ustawą o opiece na dziećmi do lat 3, zgodnie z którą z budżetu państwa finansowane są (za rodzica) składki na ubezpieczenie społeczne (podstawą jest minimalne wynagrodzenie) takiej opiekunki, ale trudno jest uzyskać w urzędzie jakiekolwiek informacje dotyczące np. sposobu rozliczenia dochodowego (czy rodzic ma takiej osobie wystawić PIT) oraz zaświadczenia o ubezpieczeniu (czy rodzic ma wystawić RMUA takiej osobie nie mając żadnej pieczątki). Tego typu trudności i formalizm powodują, że nadal szereg opiekunek pozostaje w szarej strefie.
  • Dostęp do opieki instytucjonalnej nad małymi dziećmi (zwłaszcza do lat 3) jest daleki od powszechności, popyt znacznie przewyższa podaż. Opieka nad dziećmi do lat 3 (oprócz dobrze rozwiniętej sieci żłobków) w dużej mierze powinna opierać się na instytucji opiekunki, za którą państwo płaci całość lub część składek na ubezpieczenie społeczne a rodzice otrzymują dodatek specjalny pozwalający de facto pokryć znaczącą część kosztu wynagrodzenia takiej opiekunki. W Polsce wprowadzono tę instytucję ustawą o opiece na dziećmi do lat 3, zgodnie z którą z budżetu państwa finansowane są (za rodzica) składki na ubezpieczenie społeczne (podstawą jest minimalne wynagrodzenie) takiej opiekunki, ale trudno jest uzyskać w urzędzie jakiekolwiek informacje dotyczące np. sposobu rozliczenia dochodowego (czy rodzic ma takiej osobie wystawić PIT) oraz zaświadczenia o ubezpieczeniu (czy rodzic ma wystawić RMUA takiej osobie nie mając żadnej pieczątki). Tego typu trudności i formalizm powodują, że nadal szereg opiekunek pozostaje w szarej strefie.
  • Rozwój usług opieki nad dziećmi, przy czym przedszkole powinno być traktowane jako element systemu oświaty. W tym zakresie należałoby czerpać najlepsze wzory z państw UE – przykładowo we Francji opieka przedszkolna jest bezpłatna, nieobowiązkowa i powszechna (do przedszkoli uczęszcza tam 99% z dzieci, które ukończyły 3 rok życia).
  • Podkreślić trzeba fakt dużych trudności w dostępie do publicznych placówek opiekuńczych dla dzieci pochodzących z pełnych rodzin w sensie formalno-prawnym (ze związków małżeńskich), które są pod tym względem dyskryminowane w stosunku do dzieci pochodzących z pełnych rodzin, ale ze związków niesformalizowanych (gdzie traktowane są jako dzieci samotnych rodziców, tzn. mają pierwszeństwo przy zapisach do żłobka i przedszkola).

Pozostałe narzędzia

4. Zdecydowana poprawa jakości opieki medycznej zarówno w zakresie prowadzenia ciąży i porodów jak i pediatrycznej. Kobiety od 6-7 m-ca ciąży powinny być objęte opieką ginekologiczną w szpitalu, w którym będą rodzić, jak również bezpłatnym znieczuleniem podczas porodu. Dzieci w wieku do lat 6 powinny mieć zapewniony bezproblemowy, dostęp do darmowej opieki pediatrycznej. Państwo powinno też rozszerzyć program szczepień obowiązkowych dzieci poprzez m.in. finansowanie szczepień przeciw pneumokokom

5. Korzystanie z instrumentów “wychowawczych” – kształtowanie odpowiedniego klimatu wokół rodziny i dzieci (rodzin wielodzietnych), kształtowanie postaw i wartości społecznych sprzyjających rodzinie i podkreślających jej funkcję społeczną i gospodarczą, w tym przyczynianie się do wzrostu dochodu narodowego, budowy kapitału ludzkiego oraz społecznego. Konieczna jest zmiana obecnego dyskursu medialno-naukowego, w którym upatruje się w rodzinach wielodzietnych źródła patologii. Potrzeba opracowania (raportu) na kształt publikacji “Młodych”, poruszającej problematykę rodzin w sposób wielowymiarowy, a nie koncentrujący się na niefortunnym wskaźniku dochodu na osobę (wskaźnik ten ma wiele mankamentów, dzieli dochód gospodarstwa równo pomiędzy wszystkich członków, zatem nie uwzględnia potrzeb poszczególnych osób w związku z ich strukturą wiekową, stopniem niepełnosprawności).

6. Uproszczenie procedury administracyjnej przy składaniu wniosków o zasiłek. Na obecnym etapie konieczne jest wypełnienie szeregu dokumentów (wniosek, zaświadczenie z urzędu skarbowego o dochodach, określenie opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, zaświadczenie o uczęszczaniu dziecka do szkoły i wiele innych) co może skutecznie zniechęcać, bądź czynić uciążliwym próbę uzyskania świadczenia rodzinnego.

Narzędzia pośrednie

Pośrednie narzędzia powinny obejmować:

1. Politykę rynku pracy:

  • Tworzenie warunków sprzyjających wejściu i stabilizacji na rynku pracy młodych ludzi.
  • Polityka zmierzająca do podwyższenia wynagrodzeń osób pracujących i wyrównywania przepaści dzielącej nas pod tym względem z krajami zachodnimi – wzrost realnego dochodu rodzin w połączeniu z aktywną polityką rodzinną powinien przyczynić się do wzrostu dzietności.
  • Rozwiązania służące tworzeniu nowych miejsc pracy i walce z bezrobociem – osoby, które będą miały nadzieję na szybkie znalezienie nowego miejsca zatrudnienia za podobne wynagrodzenie, znacznie optymistyczniej postrzegać będą swoją przyszłość i łatwiej zdecydują się na dziecko (pierwsze czy kolejne).

2. Warunki życia (mieszkania, edukacja, zdrowie):

  • Zwiększenie dostępu do mieszkań (o określonym standardzie, w tym powierzchni mieszkaniowej, przystosowanym do rodzin z dziećmi) uwzględniając fakt, że koszty mieszkaniowe stanowią średnio około 1/3 kosztów związanych z wychowywaniem dzieci.
  • Zmniejszanie obciążeń finansowych rodzin związanych z nauką dzieci w szkole np. poprzez wprowadzenie systemu przekazywania w szkole używanych podręczników (jak np. we Francji).

3. Prawodawstwo:

  • Ustanawianie prawa sprzyjającego stabilności rodzin, nierozpadaniu się małżeństw.

4. Zachęcanie firm i samorządów do wprowadzania rozwiązań sprzyjających rodzicielstwu zarówno w stosunku do pracowników jak i klientów/obywateli, np.:

  • tworzenie przyzakładowych przedszkoli i żłobków lub dofinansowanie opieki przedszkolnej  i pozaprzedszkolnej dla  dzieci pracowników,
  • instalacja przewijaków na stacjach benzynowych i kącików zabaw w restauracjach im towarzyszących przy głównych autostradach i drogach szybkiego ruchu.
  • budowa placów zabaw przez samorządy.

Masz uwagi do tego tekstu? Zapraszamy do nadsyłania swoich komentarzy.

Zobacz pozostałe opracowania w module Demografia:

Tour_de_France_04TT_TdF_ChampsElyseestif_mrStarzenie się społeczeństwa Demografia