„Założenia projektu nowelizacji ustawy o służbie zagranicznej” – podsumowanie dotychczasowych prac nad projektem

I. Projekt „Założeń” z dnia 21 listopada 2012 r. został skierowany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych do uzgodnień międzyresortowych w dniu 23 listopada z terminem 14 dni na zgłaszanie uwag. W dniu 27 listopada tekst pojawił się na stronie BIP RCL: http://legislacja.rcl.gov.pl/lista/1/projekt/80880/katalog/80889. W tym miejscu można znaleźć również stanowiska wszystkich instytucji, które zgłosiły uwagi do projektu (16 pism, przekazanych pomiędzy 7.12.2012 r. a 11.01.2013 r.). W dniu 22 lutego 2013 r. swą opinię wydała Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów. Do chwili obecnej (4 marca 2013 r.) brak jest odniesienia się wnioskodawcy – MSZ – do zgłoszonych uwag.

II. Najważniejsze proponowane zmiany: Zgodnie z obowiązującą obecnie,  kompromisową ustawą o służbie zagranicznej, służba zagraniczna, pozostając częścią służby cywilnej, wyposażona jest w dodatkowe rozwiązania wynikające ze specyfiki  funkcjonowania MSZ. Treść projektu „Założeń” wskazuje jednoznacznie, że głównym celem proponowanej nowelizacji jest oddzielenie korpusu dyplomatów zawodowych od korpusu służby cywilnej. Projekt wprowadza ponadto nową kategorię „dyplomatów kontraktowych” i zróżnicowanie pod względem wynagrodzenia oraz praw i obowiązków pomiędzy dyplomatami zawodowymi i kontraktowymi. Kwestie świadczeń przysługującym dyplomatom proponuje uregulować aktami wewnętrznymi Ministra Spraw Zagranicznych i zapowiada istotne modyfikacje tychże świadczeń.

III. Najistotniejsze uwagi zgłoszone w ramach uzgodnień międzyresortowych:  Wszystkie instytucje, które przedstawiły swe stanowisko wobec projektu „Założeń”, niezwykle krytycznie oceniły proponowane zmiany. W szczególności należy podkreślić, że Rada Legislacyjna negatywnie zaopiniowała główny zamysł projektu „Założeń”, a więc propozycję rozdzielenia podmiotowego i instytucyjnego obu służb: zamysł rozdzielenia służby cywilnej i służby zagranicznej narusza art. 153 Konstytucji RP.
Najważniejsze i powtarzające się uwagi instytucji, które zajęły stanowisko wobec projektu, dotyczą następujących kwestii:
1. Sprzeczność propozycji oddzielenia służby zagranicznej od służby cywilnej z art. 153 ust. 1 Konstytucji – zgodnie z wyrokiem TK 13.11.2003 r. służba cywilna powinna istnieć
we wszystkich instytucjach administracji publicznej podporządkowanych bezpośrednio
lub pośrednio Radzie Ministrów i w tych instytucjach powinna obejmować wszystkich
zatrudnionych.
2. Przy założeniu, że SZ jest korpusem zupełnie odrębnym od korpusu SC, regulacja statusu
członków służby zagranicznej wymaga precyzyjnego określenia w formie nowej ustawie; ze
względu na proponowaną radykalną zmianę systemową forma nowelizacji obowiązujących
przepisów jest niewystarczająca. Brak jest ponadto w projekcie koncepcji organizacji
struktury odrębnej służby zagranicznej.
3. Powszechnie krytykowany był pomysł utworzenia kategorii dyplomatów zawodowych
i dyplomatów kontraktowych i zróżnicowanie tych dwóch grup pod względem praw i
obowiązków.
4. Niejasno określone zostały zasady delegowania do SZ pracowników innych resortów niż
MSZ.
5. Brak jest jasnej regulacji zasad delegowania członków SZ i SC, zarówno z MSZ jak i z
innych resortów, do pracy w instytucjach międzynarodowych;
6. Zaniepokojenie budziła zmiana w sposobie regulacji systemu świadczeń przysługujących
dyplomatom oraz zakres tych świadczeń.

IV. Przy okazji dyskusji nad zaproponowanym przez MSZ w listopadzie 2012 r. modelem
nowelizacji przepisów warto podkreślić, że niewątpliwie, także w opinii resortów zgłaszających uwagi, funkcjonowanie służby zagranicznej wymaga wprowadzenia zmian. Zdecydowanie jednak trzeba stwierdzić, że najwłaściwszym, zgodnym z konstytucją i sprawdzonym w warunkach polskich i europejskich modelem funkcjonowania służby zagranicznej powinien być model zintegrowany.
Próby nowelizacji obowiązującej obecnie ustawy przygotowywane były w ostatnich latach
kilkukrotnie (m.in. w latach 2009-2010) i należy się spodziewać, że temat ten powróci w najbliższym czasie. Przy tej okazji warto więc wskazać, że nowelizacja powinna kompleksowo uregulować m.in. takie kwestie, jak:
1. Wprowadzenie rozwiązań ułatwiających rozwój pracowników oraz transparenty system
wynagradzania i awansu, które umożliwią przewidywalność ścieżki kariery zawodowej;
2. Wzmocnienie ochrony rodzin pracowników oddelegowanych do pracy w placówkach
zagranicznych;
3. Jasne uregulowanie wzajemnych relacji pracowników Ambasady, WPHI, attachatów
wojskowych, oficerów łącznikowych;
4. Czytelne określenie zasad delegowania do SZ pracowników innych resortów i ich statusu;
5. Przyjęcie jednolitych regulacji określających delegowanie członków SC do pracy w
instytucjach międzynarodowych.
6. Uregulowanie oddelegowania członków korpusu SC z innych resortów do służby
zagranicznej.

Nowy kształt służby zagranicznej RP, powinien uwzględniać przede wszystkim dobre praktyki istniejące w ramach UE, w celu ułatwienia współpracy i przepływu kadr pomiędzy polską SZ a ESDZ. Wskazane byłoby przedstawienie przy tej okazji wnikliwej analizy doświadczeń państw członkowskich UE, a także Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych. Dalsze prace nad nowelizacją ustawy o służbie zagranicznej powinny być poprzedzone cyklem debat publicznych, konsultacji ze środowiskiem naukowym, konsultacjami z różnymi grupami zawodowymi istniejącymi w służbie cywilnej, w tym ze środowiskiem absolwentów KSAP.

Stowarzyszenie Absolwentów KSAP deklaruje gotowość współpracy merytorycznej przy
przygotowaniu kolejnej wersji „Założeń”. Projekt koordynuje Anita Ryng.